Қазақстанда азаматтардың мемлекеттен тегін заң көмегін алу құқығы Конституциямен бекітілген. Алайда бұл жүйенің іске асырылуы тұрақсыз әрі үзік-үзік сипатқа ие. Сарапшылардың пікірінше, мемлекеттік кепілдік берілген заң көмегі (МКЗК) бүгінде жүйелі институттан гөрі, жай ғана қызмет көрсету құралына айналған. Қаржыландыру моделі міндетті сипатқа бейімделмеген және «өрт сөндіру» әдісімен, яғни реактивті түрде басқарылады.
Мамандардың пайымдауынша, қазіргі жүйенің тұрақтылығы көбіне мемлекеттің жүйелі жұмысының емес, қарапайым адвокаттардың шыдамдылығының арқасында сақталып тұр.
«Қанша ақша бар?» емес, «Қанша көмек керек?»
Мәселенің төркіні қаржыландырудың базалық қағидасында жатыр. Қазақстанда бюджетті есептеудің әмбебап әдістемесі жоқ. Халықаралық стандарттар мен БҰҰ қағидаттарына сүйенсек, заң көмегі – әлеуметтік жәрдем емес, бұл сот әділдігінің процессуалдық кепілі. Сондықтан оның бюджеті қазынаның мүмкіндігіне қарап емес (ұсыныс), халықтың нақты қажеттілігіне (сұраныс) қарай жасақталуы тиіс. Әлемдік тәжірибеде бюджет өткен жылдардың статистикасына, істердің санатына, уақыт шығыны мен күрделілік коэффициентіне негізделеді. Ал Қазақстанда деректер жиналғанымен, олар терең жария талдауға ұшырамайды. Яғни, қаржыландыру жүйесі нақты болжамсыз, ескі сүрлеумен келеді.
Бюджет өсті, бірақ қарыз да қордаланды
Соңғы жылдары салаға бөлінетін қаржы көлемі айтарлықтай өскенін жоққа шығаруға болмайды. Әділет министрлігінің дерегінше, 2018-2021 жылдары бағдарламаға жылына орта есеппен 1,7 миллиард теңге бөлінсе, 2022 жылы бұл сома 1,8 миллиардқа, 2023 жылы 2,4 миллиардқа дейін ұлғайды. 2024 жылы көрсеткіш 2,86 миллиард теңгеге жетсе, 2025 жылға 3,7 миллиард теңге қарастырылып отыр. Алайда бұл өсім жүйелі дамуды емес, жамау-жасқауды білдіреді. Өйткені 2025 жылдың қаңтарындағы жағдай бойынша мемлекеттің адвокаттар алдындағы берешегі 426,2 миллион теңгеге жеткен. Тіпті кейбір аймақтарда 2024 жылдың қаржысы әлі толық төленбеген. Бұрын бюджеттік бағдарламалар «шығынды оңтайландыру» үшін өзгертілсе, қазір «кредиторлық қарызды жабу» үшін шұғыл түзетіліп жатыр. Бұл мемлекеттің алдын ала болжаумен емес, жиналып қалған қарызды жабумен әуре болып жүргенін көрсетеді.
Адвокаттардың жаппай кетуі
Жүйедегі ең үлкен қауіп – білікті мамандардың кетуі. 2018-2020 жылдары заң көмегі жүйесіне адвокаттардың 60 пайызы қатысса, соңғы үш жылда бұл көрсеткіш екі есеге жуық қысқарып, 33 пайызға дейін төмендеді. Мұның басты себебі – төмен тарифтер мен бюрократия. 2022 жылға дейін ауыр қылмыстық істер үшін адвокаттарға небәрі 1,15 АЕК (шамамен 4 мың теңге) көлемінде ақы төленіп келген. 2024 жылдың сәуірінен бастап тарифтер өсіп, түнгі уақыт пен мереке күндері үшін үстемеақы енгізілгенімен, мәселе түбегейлі шешілмеді. Алматы қалалық адвокаттар алқасының өкілі Гүлнәр Байғазинаның айтуынша, қазіргі тарифтер бәрібір төмен және білікті кадрларды ұстап тұруға қауқарсыз. Төлемнің кешігуі мен еңбекақының төмендігі адал жұмыс істейтін заңгерлердің ынтасын жойып, нәтижесінде қарапайым халық сапалы қорғаусыз қалу қаупінің алдында тұр.
Халықтың сұранысы жоспардан асып түсті
Адвокаттар азайғанымен, көмекке мұқтаж жандар көбейіп барады. 2018 жылы мемлекеттік заң көмегін 167 мың адам пайдаланса, 2024 жылы бұл көрсеткіш 262 мың адамға жеткен. Бұл ресми жоспардан әлдеқайда көп. Сұраныстың артуына халықтың әлеуметтік жағдайы, инфляцияның өсуі және сот істерінің көбеюі тікелей әсер етіп отыр. Мысалы, 2023 жылы полицияға тұрмыстық зорлық-зомбылық бойынша 99 мың өтініш түскен. Бұл істердің барлығы – қылмыстық іс қозғау, қорғау нұсқамасын алу, ажырасу және алимент өндіру сияқты заңгерлік сүйемелдеуді қажет ететін процестер. Республикалық адвокаттар алқасы қазір көмек алушылар санатын кеңейтуді ұсынып жатыр. Егер тізімге тұрмыстық зорлық құрбандары мен төтенше жағдайдан зардап шеккендер қосылса, жүйеге түсетін салмақ еселеп артады.
Қазақстан Еуропадан қаншалықты артта?
Қазақстанның бұл саладағы көрсеткіштері халықаралық деңгейден әлдеқайда төмен. Еуропалық комиссияның дерегінше, Қазақстан заң көмегіне жан басына шаққанда шамамен 0,18–0,30 еуро жұмсайды. Ал Еуропа кеңесі елдерінде бұл көрсеткіш орта есеппен 3,08 еуроны, кейбір елдерде 9 еуроны құрайды. Мәселе тек ЖІӨ көлемінде емес, Грузия сияқты экономикасы шағын елдердің өзінде тиімді жүйе құрылған. Оның үстіне бізде бюджетті жоспарлау үшін нақты статистика жоқ. Ұлыбритания мен Германияда қылмыстық, азаматтық және отбасылық істер бойынша шығындар жеке-жеке есептелсе, Қазақстанда ашық деректер тек жалпы сомамен шектеледі.
Сарапшылар не ұсынады?
«Құқықтық саясатты зерттеу орталығының» басшысы Татьяна Зинович жағдайды түзеу үшін нақты қадамдарды атады. Біріншіден, бюджетті статистика мен нақты санаттарға бөліп болжау әдістемесін енгізу қажет. Екіншіден, еңбек шығынына сай келетін әділ тарифтерді бекітіп, оны үнемі қайта қарап отыру керек. Үшіншіден, деректердің ашықтығын қамтамасыз ету маңызды. Ең бастысы – мемлекеттік заң көмегін әлеуметтік қызмет емес, әділ соттың кепілі ретінде қабылдап, тұрақты қаржыландыруды жолға қою міндет.