— Айман, біз бүгін ерекше жерде кездесіп отырмыз. Жақында ғана ашылған креативті кеңістіктердің бірі. Жалпы, сіз қоғамдық тамақтану орындарына немесе бизнес нысандарына кіргенде эколог ретінде ең бірінші не нәрсеге көңіл бөлесіз?
— Иә, бұл жер өте ыңғайлы әрі ерекше екен. Біздің Ақтөбеде осындай авторлық жобалардың, креативті жастардың көбейгені қуантады. Эколог ретінде менің «кәсіби ауруым» бар десем де болады (күліп). Кез келген дәмханаға кіргенде, бірінші кезекте ішкі көгалдандыруға мән беремін. Өкінішке қарай, көп жерде жасанды гүлдер тұрады. Бұл дұрыс емес. Тірі өсімдіктер интерьер үшін ғана емес, мекеме ішіндегі ауаның ылғалдылығы мен келушілердің көңіл-күйіне де тікелей әсер етеді. Сондай-ақ, санитарлық тораптардағы су үнемдейтін сенсорлық крандардың болуы, дозаторлардың орнатылуы — бизнестің ресурстарға деген жауапкершілігін көрсетеді.
— Сіз бір жиында ірі кофе желісінің иесіне стақандар туралы өткір сұрақ қойған екенсіз…
— Иә, еліміздегі ірі кофе желілерінің бірінің иесіне: «Сіздер айына миллион стақан сатасыздар, бірақ оның артында қаншама өңделмейтін қоқыс жатқанын түсінесіздер ме?» деп сұрадым. Ол кісі бұл туралы тіпті ойланбаған да екен, олар тек сауданы стақан санымен есептейді.
Негізі, бұл — үлкен тренд болатын дүние. Егер кофейнялар бір реттік стақаннан бас тартып, адамдарды өз термокружкаларымен келуге ынталандырса, бұл бизнес үшін де үнем, экология үшін де үлкен жеңіс болар еді. Тіпті, Эмираттардағыдай бір реттік пластикке заң жүзінде тыйым салу керек. Бізде кез келген дүкенге барсаңыз, тегін пакеттер үйіліп тұр. Сосын көктемде қар ерігенде, далада сол пакеттердің ұшып жүргеніне таңғаламыз. Бұл — біздің тұтыну мәдениетіміздің төмендігі.
— Өзіңіздің фандоматтар (бөтелке қабылдайтын автоматтар) жобаңыз туралы айтып берсеңізші. Бұл тиімді бизнес пе?
— Бұл бизнес емес, бұл — таза азаматтық бастама. Қазір өңірде 10 фандоматымыз бар, тағы 15-ін алдыруды жоспарлап отырмыз. Бірақ бұл өте шығынды жоба. Оларды басқа қаладан жеткізудің өзіне миллиондаған теңге кетті. Орнату, жарыққа қосу, интернет, техникалық қызмет көрсету, қызметкерлердің жалақысы — мұның бәрін өз қалтамнан төлеп отырмын. Шыны керек, ірі компаниялар мұны корпоративтік әлеуметтік жауапкершілік ретінде қолдайды ма деп үміттенген едім, бірақ әзірге нәтиже шамалы. Тіпті кейбір әріптестерім де «қаржылай қолдай алмаймыз» деп ашық айтады. Десе де, мен бұл жүйені тоқтатпаймын. Себебі, халықты осы мәдениетке үйретуім керек.
— Ақтөбе ауасының сапасы — тұрғындарды ең көп мазалайтын мәселе. Бұл бағытта қандай да бір өзгерістер бар ма?
— Ауаны негізінен ірі өндіріс орындары ластайтыны жасырын емес. Қазір біз оларды қатаң бақылауға алдық. Олар «Ең үздік қолжетімді технологияларды» (НДТ) енгізуге міндетті. Иә, бұл миллиардтаған доллар инвестицияны талап етеді, бірақ заң бойынша енгізбесе, одан да үлкен айыппұлдар төлейді. Сондықтан ірі кәсіпорындар модернизация жасауға мәжбүр.
Дегенмен, қазіргі басты проблема — кәріз жүйелері мен КНС-тердің тозуы. Бұл — бүкіл облыс бойынша үлкен инфрақұрылымдық мәселе. Оны шешу үшін Еуропалық қайта құру және даму банкі сияқты халықаралық ұйымдардың көмегі қажет, өйткені жергілікті бюджет мұндай соманы көтере алмайды.
— Жақында аудандарды аралап қайттыңыз. Ол жақтағы экологиялық ахуал қалай?
— Темір, Байғанин, Мұғалжар аудандарында болдық. Әр ауданның өз ауыртпалығы бар. Мысалы, Мұғалжар ауданында 13 полигон бар. Нефтешламдар мен мұнай қалдықтары — ең ауыр мәселе.
Біз экологиялық партия ретінде бұл мәселелерді заңнамалық деңгейде көтеріп жатырмыз. Конституцияда «әркімнің таза қоршаған ортаға құқығы бар» деген норма бар, бірақ оны іс жүзінде асыру тетіктері әлі де шикі. Біз рекультивация (жерді қалпына келтіру) алгоритмдерін заңмен нақтылап, жер қабатының бүлінуіне жол бермеуіміз керек.
— Алдағы 20-30 жылда бізді не күтіп тұр? Ең үлкен қауіп не?
— Су мәселесі. Орталық Азия, оның ішінде Қазақстан — «су стрессіне» ұшырайтын елдердің қатарында. Ресми болжамдар 20-30 жыл десе, мен бұл тапшылық ертерек басталуы мүмкін деп қауіптенемін. Ылғалдың азаюы ауыл шаруашылығына да, халықтың өмір сүру сапасына да соққы болады. Сондықтан қазірден бастап суды үнемдеу технологияларына көшуіміз — таңдау емес, өмір сүрудің жалғыз жолы.
— Жаныңыздағы жастар туралы не айтасыз? Олардың экомәдениеті қандай?
— Менің командамда оншақты адам бар, бәрі де өз еріктерімен келген. Қазіргі «зумерлер» (жас буын) үшін қоршаған ортаны қорғау — басты құндылықтардың бірі. Олар ақша үшін емес, идея үшін жұмыс істейді. Біздің мақсатымыз — осындай саналы адамдардың «критикалық массасын» қалыптастыру. Сонда ғана біз қоғамды өзгерте аламыз.
«Экологиялық мәселелерде шекара жоқ – бізге ортақ жауапкершілік қажет»
— Айман, су тапшылығы — бүгінгі күннің басты қаупі. Осы бағытта қандай нақты шешімдер ұсынасыз? Мәселен, еріген қар суын тиімді пайдалану мүмкін бе?
— Әрине. Қазір біз қарды тек жолдан тезірек тазалап тастау керек «қолайсыздық» ретінде көреміз. Бірақ бұл — стратегиялық ресурс. Шілде-тамыз айларында су таппай қиналғанда, сол қыстағы қардың маңызын түсінеміз. Бізге велосипед ойлап табудың қажеті жоқ. 1981 жылы гидрологтар жасаған су шаруашылығы карталары мен лимандарды (еріген суды ұстап қалатын жаймалар) пайдалану алгоритмдері бар.
Егер біз осы лимандарды қалпына келтірсек, мал шаруашылығын сумен қамтып қана қоймай, өңірдің микроклиматын жақсарта аламыз. Бұл — аудан деңгейінде тез іске асыруға болатын жоба. Бірақ бұл ұсыныстар жай айтылып қана қоймай, заңнамалық базаға енуі тиіс. Біз сол үшін де саяси алаңда болуымыз керек.
— Сіз ұзақ уақыт Алматыда халықаралық компаниялармен жұмыс істедіңіз. Батыстың «жасыл» трендтері мен ESG принциптері біздің елге қаншалықты бейімделген? Мемлекет оларды қабылдауға дайын ба?
— ESG (Environmental, Social, and Governance) — бұл жай ғана сән емес, бұл — басқару жүйесі. Мұнда экология бірінші орында тұр. Халықаралық ұйымдардың, БҰҰ немесе шетел елшіліктерінің өкілдері бізге жиі келеді. Кейбіреулер оларды «тыңшылық жасайды» деп ойлауы мүмкін, бірақ климаттың өзгеруі — бүкіл әлемге ортақ мәселе. Оны шекарамен бөліп қоя алмайсың.
Мемлекет басшысы халықаралық деңгейде ойлайтын тұлға болғандықтан, бұл мәселелерді жақсы түсінеді және ынтымақтастыққа жол ашады. Алайда, жергілікті жерлерде «тежегіш факторлар» бар екені жасырын емес. Біздің міндетіміз — сол бастамалардың орындалуын бақылау және халықаралық тәжірибені жергілікті жағдайға бейімдеу.
— Саясатқа келетін болсақ, сіздің партияңыз («Байтақ») жаңадан құрылғандықтан ба, кейде сыни пікірлерге ілігіп жатады. Халықаралық «жасылдар» партияларымен байланыс орнату жоспарда бар ма?
— Иә, біздің партияның имиджіне қатысты кадрлық немесе стратегиялық сәттердегі кемшіліктер уақыт өте келе түзеледі деп сенемін. Мен Ұлыбритания сияқты елдердің «жасыл» партияларымен тәжірибе алмасқым келеді. Олардың саяси жүйесі басқа болса да, қоғамдық пікірге әсер ету тетіктері бізге өте қажет. Мен қалдықтарды басқарумен айналысқанда да халықаралық есептерге сүйендім, өйткені бізде ол кезде нақты стандарттар болмады. Қазір ғана біртіндеп қалыптасып келеді.
— Сіз қалалық мәслихат депутатысыз. Осы мандат экологиялық ахуалға нақты әсер етуге мүмкіндік бере ме?
— Өкінішке қарай, қалалық деңгейдегі депутаттың құзыреті өте шектеулі. Біз тек абаттандыру мен ТҮКШ (ЖКХ) деңгейіндегі мәселелерді көтере аламыз. Ал табиғатты пайдалану басқармасы мен Экология департаменті облысқа бағынады және біздің алдымызда есеп бермейді.
Мысалы, кәріз жүйесіндегі иісті басу үшін химиялық заттарды қолдану туралы мәселе көтерілді. Бұл — бітеліп қалған құбырға дәрі сепкенмен тең, уақытша ғана әсер. Шын мәнінде, жүйені толық модернизациялау керек. Мен қазір партия жетекшісі ретінде Прокуратурамен және Экология департаментімен тікелей байланысқа шығып, олардың заңнамалық шектеулері бар жерде қоғамдық ұйым ретінде қолдау көрсетуге тырысамын.
— Азаматтық қоғамның экологиялық санасы қалай дамып жатыр? Халықты осы жолда қалай біріктіруге болады?
— Біз волонтерлік қозғалыс құрдық. Мақсатымыз — «критикалық массаны» жинау. Егер қала тұрғындарының 5-7 пайызы экомәдениетті қолдаса, бүкіл қоғамда жаңа тренд қалыптасады. Мен мұны хайп немесе негатив арқылы емес, диалог пен ынтымақтастық арқылы іске асырғым келеді.
Мәселен, бариста сізге дәмсіз кофе берсе, оны кінәлаудан бұрын, оған қандай дән әкелінгенін түсіну маңызды. Сол сияқты экологияда да мәселенің түп-төркініне үңілу керек. Біздің қауымдастықта мықты лидерлер жиналған, әрқайсысының өз пікірі бар. Мен мықты адамдардан қорықпаймын, керісінше, солармен бірге өңірдегі экологиялық жағдайды жақсартуға барымызды саламыз. Өйткені бұл қалада өзіміз тұрамыз, балаларымыз өсіп келеді.
«Біздің мақсатымыз — билікке эксперттік қолдау көрсету»
— Айман, сіз азаматтық қоғамның белсенділігі туралы көп айтасыз. Қала халқын ортақ экологиялық мақсатқа жұмылдыру үшін қандай қадамдар жасап жатырсыздар?
— Біз волонтерлік қозғалысты босқа құрған жоқпыз. Менің есебімше, егер қаламыздағы 563 мың тұрғынның ең болмағанда 5-7 пайызы экомәдениетті қолдайтын пікірлестерімізге айналса, біз қоғамда жаңа тренд қалыптастыра аламыз. Бұл — «критикалық масса». Менің осы проактивті позицияны қалыптастыруыма 3-4 жыл уақытым кетті.
Ең бастысы — біз мұны хайп немесе негатив арқылы емес, диалог пен ынтымақтастық арқылы іске асыруымыз керек. Мысалы, бариста сізге дәмсіз кофе ұсынса, оған айғайлау оңай. Бірақ мәселе баристада емес, оған жеткізілген дәннің сапасыздығында болуы мүмкін. Экологияда да солай: біз кінәліні іздеу емес, мәселенің түп-төркінін түсініп, оны бірлесіп шешуді үйренуіміз қажет.
— Сонда экологтар мен белсенділер арасында ынтымақтастық бар ма? Сіздің командаңыз қалай жұмыс істейді?
— Ашығын айтқанда, экологтар арасында да, белсенділер арасында да ынтымақтастық мәселесінде қиындықтар бар. Әркімнің өз күн тәртібі: бірі ауаны, бірі суды айтады. Бірақ менің командамның артықшылығы — бізде түрлі пікірлер бар. Мен мықты лидерлерден қорықпаймын. Керісінше, «сен ақылды болсаң — шешімін ұсын» деген қағидамен жұмыс істейміз. Осындай пікірталастан ғана шындық туады. Қазір менің мақсатым — Арал мәселесін, ауыл шаруашылығын немесе қалдықтарды зерттеп жүрген барлық мамандардың басын біріктіріп, ортақ күш қалыптастыру.
— «Байтақ» жасылдар партиясының өңірдегі құрылысы қалай жүріп жатыр? Басты амбицияларыңыз қандай?
— Партияның филиалына жетекшілік еткеніме небәрі 3-4 ай болды, қазір ішкі құрылымды реттеп жатырмыз. Біздің басты амбициямыз — экологиялық қауіпсіздікті мемлекеттік басқарудың басымдығына айналдыру.
Қазір бірде-бір жергілікті атқарушы органда тәжірибелі эколог-эксперт жоқ. Олар тек ірі кәсіпорындарда ғана. Сондықтан біз әкімдіктерге «бізбен санасыңыздар» деп қана қоймай, эксперттік көмек ұсынып отырмыз. Қоғамдық тыңдаулар болсын, сараптамалық қорытындылар болсын — біз тегін кеңес беруге дайынбыз.
— Бұл дегеніміз болашақта «жасылдар» барлық деңгейдегі мәслихаттарда болуы керек деген сөз бе?
— Солай болғанын қалаймыз. Егер ауылдық, аудандық немесе облыстық мәслихатта біздің өкіліміз отырса, әкімдік автоматты түрде мықты эксперттік базаға ие болады. Тіпті ол депутат бейінді эколог болмаса да, оның артында партияның білікті мамандары тұрады. Бұл жергілікті биліктің позициясын күшейтеді. Мәселе — билікке қарсы шығу емес, шешім қабылдағанда экологиялық таразыны тең ұстауға көмектесу.
— Бүгінгі таңда партия мүшелерінің саны қанша және облыстың қай аудандарын қамтып үлгердіңіздер?
— Ресми мәлімет бойынша, бізде 4 мыңнан астам мүше бар, бірақ бұл әлі де аз. Қазір біз аудандарды белсенді аралап жүрміз. Мәртөк, Алға, Мұғалжар, Байғанин, Темір аудандарында өкілдеріміз бар. Келесі аптада Хромтауға барамыз. Бұл — облыстың жартысына жуығы.
Аудандардағы өкілдеріміз «неден бастаймыз, қалай жұмыс істейміз?» деп сұрайды. Бұл қалыпты жағдай. Мен де басында бәрін білген жоқпын. Біз оларға барлық қажетті құралдарды беріп, жұмыс істеуді үйретеміз. Экология — бұл тек сенбілік емес, бұл — үлкен саяси және кәсіби процесс.
— Әңгімеңізге рақмет! Бастаған істеріңіз нәтижелі болсын.
Әңгімелескен Асқар Ақтілеу
Фото: Данияр Сағидолла