Мамырбек кәсіпке студент кезінен араласып, оның қыр-сырын ерте түсінген. Мемлекеттік субсидияны пайдаланып, айналым қаражатын көбейтудің оңай әдіс-тәсілдерін біледі. Бүгінде Мамырбек ерлер дүкені мен фаст фуд желісінің иесі болып отыр. Бізге берген сұқбатында кәсіп жүргізудегі бірнеше лайфктарды бөлісті.
Осы уақытқа дейін қандай кәсіптеріңіз болды? Ал қазір немен айналысып жүрсіз?
Алғашқы кәсібім студенттік шақтан басталған еді. Фото-видео түсіріп, тойға шықтық. Қаладағы ойын-сауық орталығында фотостудиямыз болды. Оны серіктесіме саттым. Кәсіпті жастықтың буымен аштық. Қиындықтар болса да, жас, әрі кәсіпке ниетті болғандықтан қиындықтарды сезінбедік. Қателіктер болған шығар. Бірақ қиындықтар болмады. Ерлерге арналған киім дүкендерім Ақтөбе және Ақтау қалаларында бар. Сонымен қатар, «Бай донер» фаст фуд желісіндегі кәсібімді атап өтейін.
Алғаш кәсіпке қадам басқанда қандай да бір мәселелер болды ма?
Киім дүкенінің франшизасын сатып алған едік. Франшизаны сатушылар Ақтөбедегі киім дүкенін қалай ашу, дамыту жолдарын түсіндірді. Дегенмен қаржылай мәселелер болды. Айналымға ақшаны аз салдық. Содан киім тапшылығы мәселесі туындады. Бұл дүкеннің саудасы Алматыда жақсы жүріп тұрған еді. Тұрақты сатып алушылары бар. Ал бізде 2 айдай дүкен сөрелері бос болған кездер болды. Қателіктерден сабақ алып, барлығын шештік.
Кез келген кәсіпті ашу үшін қаржы керек. Жиналған қаражаттың жоқтығынан несие алу дұрыс па?
Несие алуға қарсымын. Ол кәсіптің берекесін қашырады деп ойлаймын. Кәсіптегі алғашқы қадамыңыз болса, несие алу дұрыс емес. Алғашқы жарна өзіңде болып, ақша жинап, кәсіпке алғашқы қадамдар жасау керек. Бірақ кәсіп жақсы жүріп жатса, мемлекеттік субсидияларды пайдалануға болады. Субсидияны басқа бағытқа емес, кәсіпке құйыңыз.
Ал өте аз қаражатпен қандай кәсіп ашуға болады?
Қазір Ақтөбедегі кәсіпкерлік жақсы деңгейге жетті. Аз қаражатпен мынадай кәсіп ашуға болады деген тұжырым жоқ. Платформалар арқылы сауда-саттықпен айналысуға болады. Қандай да бір кәсіп ашсаңыз, оның жан-жақты дамытуға тырысқан жөн. Себебі мақсат — нарықта қалу. Егер қаржыңыз аз болса, әрі қарай ақша жинау керек.
Қалай ойлайсыз, қандай да бір қызмет көрсету орталығын ашқан тиімді ме, әлде бір өнімді сату ма?
Қызмет көрсету – пайдалы кәсіп түрі. Меніңше, қызмет көрсетуге бағытталған кәсіптің шарықтау шегі болады. Бұл кәсіп түрінде репутация маңызды. Қызметкерлеріңіздің жұмысы тұтынушыны қанағаттандырмауы мүмкін. Ал саудада шек жоқ. Мысалы, өнімді Қазақстан аумағында ғана емес, Ресей, ТМД аумағына дейін сата аласыз. Қызмет көрсету белгілі бір аумақты ғана қамтиды. Егер қандай да бір мамандықтың шебері болып, кәсіпті дамытатын дүниелерді ойлап тапсаңыз, қызмет көрсету бағытын таңдауға болады. 0 теңгемен кәсіп бастағыңыз келсе, қызмет көрсетуді таңдаңыз.
Кәсіпкердің тұлғасына тоқталайық. Ол қандай болуы керек? Білім мен біліктен бөлек тағы не маңызды?
Менің түсінігімде бизнесмен және кәсіпкер деген екі ұғым бар. Бизнесмен – кәсіпті ұйымдастырушы. Оның қызметкерлері болады. Сол қызметкерлерге тапсырма береді. Кәсіпкер кәсіпті бастан-аяқ өзі жүргізеді. Барлық қызмет те, міндет те кәсіпкердің мойнында. Кәсіпкер жан-жақты, білімді адам болу керек. Ол қаржыгер, әрі маркетолог, мотиватор болғаны жөн. Қысқасы, кәсіпкер жан-жақты болғаны абзал. Университеттің қандай да бір мамандығын иелену аздық етеді. Кәсіпкер болу қандай да бір қабілет. Ол дамытуға келеді. Қаржы, маркетинг, команда құрумен, мотивация берумен айналысасыз. Кәсіптегі білім — тез дамудың құралы. Білім – must have дүние. Сіз дамысаңыз, кәсібіңіз де дамиды. Егер білім маңызды емес, тәжірибеме сенемін десеңіз, біраз уақыт талап етеді. Болашақтағы кәсібіңізді жоспарлап, жаңа технологияларды меңгеру үшін білім керек.
Егер қайтадан нөлден бастау керек болса, қандай қателіктерді жасамас едіңіз?
Менде айтарлықтай қателік болған жоқ. Кейбір шешімдеріме келіспейтін шығармын. Бірақ оны қателік деп есептесем, бүгінгідей нәтижеге қол жеткізбес едім. Қателіктер де болған шығар. Осы орайда жүріп тұрған кәсіпті неге саттыңыз деген сұрақ туындары анық. Сол шешімім қате шығар. Бірақ уақыттың қай арнаға әкелетінін білмейміз ғой. Сондықтан бұл шешімімді қателік деп санамаймын. Сол кәсіпті сатуым – үлкен шешімдерімнің бірі. Қаржылық жағынан сәл ақсадық. Осыны қателік деп мойындармын. Қалған шешімдерімді үлкен бір сабақ деп санаймын.
Кәсіпте тәуекелге барудың шегі бар ма?
Кәсіп және тәуекелге бару – тең ұғым. Тәуекелге бару – кәсіптің бір талабы. Тәуекелге бел бумай нарыққа шыға алмайсыз. Қазіргі заманның сұранысы осы десек те болады. Минусқа кіріп, қарызданып, тәуекел ете бермеу керек. Бірақ тәуекелге барып, қандай да бір маңызды шешім қабылдаған дұрыс.
Инвестиция тартудың маңызы қандай?
Инвестиция тарту – кәсіптің белгілі бір кезеңі. Ол кәсіптің дамуына көмектеседі. Егер өз күшіңізбен дамуды таңдасаңыз, ұзақ уақыт керек. Уақыт өте кәсіптегі дәуіріңіз өтіп кетуі мүмкін. Қазақстанда инвестиция тарту мәдениеті қалыптаспаған. Сондықтан мемлекеттік субсидия тиімдірек. Инвесторға төлейтін ақшаңыз үкіметке төлейтін қаржыңыздан көп болуы мүмкін. Түптің түбінде кәсіп өзіңізде қалады. Ал инвестордан құтылу қиындау болады.
Кәсіпте қандай да бір қиындыққа кезігіп, күйзеліске түскен кезіңіз болды ма?
Шыны керек, күйзеліске түсіп көрмедім десем де болады. Шаруаң жүрмесе, жұмыс істеу керек. Менде күйзеліс, көңіл-күйім жоқ деп үйде жатқан күндер болмапты.
Ақша үнемдеудің ең пайдалы әдісі қандай?
Ақша үнемдеу істің нәтижелі болатынына кепілдік бола алмайды. Менің ойымда кез келген істі жоспарлау керек деген түсінік бар. Кәсіпті, қаржыны жоспарлай білу керек. Сонда ғана әрі үнемдеп, әрі шығынды да есептей аласыз.
Өз кәсібін бастағысы келетін жастарға қандай кеңес бересіз?
Қазіргі таңда жастар кәсіп бастауға құмар. Бірақ жұмыс істеуге ниет жоқ. Меніңше, кәсіпті бүге-шүгесіне дейін зерттеп алған жөн. Сол сферада жүріп, ішкі кухнясын көзбен көру керек. Дүкенімізде жас жігіттер жұмыс істеді. Кәсіпті қалай жүргізу керектігін көрді, үйренді. Өз алдарына кәсіп ашты. Бүгінде табысты кәсіпкерлерге айналды.
Кәсіпте сенімді серіктес табудың жолдары қандай?
Тепе-тең дәрежеде серіктес болу мүмкін емес деп ойлаймын. Себебі бір лидер болуы керек. Кәсіпті кеме десек, онда екі капитан бола алмайды. Қалғандары лидердің нұсқауымен жүру керек.
Мотивацияға толы, кәсіпкерлікке қатысты қандай жақсы киноларды көруге, кітаптарды оқуға кеңес бересіз?
Мен кино қарамаймын. Алайда бірнеше мотивациялық, кәсіпке қатысты кітаптарды ұсына аламын. Кәсіпті неден бастарын білмей жүрген жастарға Теодор Драйзердің «Финансист» кітабын ұсынамын. «Как я создал Walmart», «Zara феномен», «Бизнес по правилам NETFLIX», «Создан для продажи» кітаптарын оқып көріңіз. Маркетинг жайлы Филип Котлер, Игорь Манның кітаптарын ұсынамын. Атап айтсам, Джек Траут және Эл Райстың «Маркетинговые войны» кітабы өте жақсы жазылған. Сондай-ақ, «Стратегия голубого океана» кітабын оқып көруге кеңес беремін.
Марат Төлепберген,
арнайы Isker Tilshi үшін